مفردات
مفردات قرآن کریم
ارائه دهنده:
موضوع تحقیق: مفرد شناسی واژه "وحی"
پیشگفتار:
در این تحقیق بنابراین دارم که با استفاده از معاجم و غریب القرآن ها و نیز با بهره بردن از تفاسیری که به توضیح ادبی لغات پرداخته اند , به بررسی لغت "وحی" بپردازم.
علت انتخاب این واژه , این بوده است که در دوران نوجوانی (حدود 20 سال قبل) , مقالاتی مطالعه کردم که وحی را همان تجربه نبوی معنی کرده و آنرا دست خوش تحولات روحی پیامبران می دانستند . سرانجام در پی توفیق دانشجویی در این دانشکده و مطالعه علوم قرآنی با واژه "وحی" آنگونه که باید آشنا شدم و امروز نیز طی این تحقیق به تثبیت دانسته های خود خواهم پرداخت . ان شاءالله
مقدمه:
بحث درباره وحی ، از این جهت حایز اهمیت است که پایه شناخت کلام خدا به شمار می رود . قرآن که بیانگر سخن حق تعالی و حامل پیام آسمانی است ، به وسیله وحی نازل شده است . وحی همان سروش غیبی است که از جانب ملکوت اعلی به جهان ماده فرود آمده است .
و انه لتنزیل رب العالمین نزل به الروح الامین علی قلبک لتکون من المنذرین بلسان عربی مبین (شعراء 26 : 195 – 191)
ذلک مما اوحی الیک ربک من الحکمة (اسراء 17 : 39)
خداوند از زبان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند : ... و اوحی الی هذا القرآن لانذرکم به و من بلغ (انعام 6 : 19)
از این رو اساسی ترین بحث در زمینه مسایل قرآنی بحث درباره وحی است ، یعنی بحث درباره شناخت وحی ، چگونگی برقراری ارتباط بین ملا اعلی و ماده سفلی و این که آیا میان دو جهان ماده و ما فوق ماده ، امکان برقراری ارتباط هست ؟
این گونه موضوعات در این زمینه مطرح است و پاسخ آنها راه را برای درک باورهای قرآنی هموار می سازد .
جمع آوری اطلاعات از معاجم لغت
العین – خلیل بن احمد فراهیدی
وحي: يقال: وحي يحي وحيا، أي: كتب يكتب كتبا. قال العجاج: [ ديوانه ص 439] لقدر كان وحاه الواحي وقال: في سورة من ربنا موحيه وأوحى الله إليه، أي: بعثه. وأوحى إليه: ألهمه. وقوله عزوجل: " وأوحى ربك إلى النحل " [ النحل 68]، أي: ألهمها. وأوحى لها معناه: وأوحى إليها في معنى الامر. قال الله عزوجل: " بأن ربك أوحى لها " [ الزلزلة 5]. قال العجاج: [ ديوانه ص 266] وحى لها القرار فاستقرت أراد: أوحى إليها، إلا أن لغته: وحى، فإذا لم يذكر (لها) قال: أوحى. وزكريا أوحى إلى قومه، أي: أشار إليهم. والايحاء: الاشارة. قال: [ لم نهتد إلى القائل، ولا إلى القول] فأوحت إليها والانامل رسلها وقوله *: " واستحيوا نساءهم " [ غافر 25. الكلام من هنا إلى قوله: " نقيض الميت " حقه أن يكون من ترجمة (حيو) لا (وحي)]. أي: استفعلوا من الحياة، أي:
اتركوهن أحياء. وفي الحديث: " إن الرجل ليسأل عن كل شئ حتى عن حية أهله " [ التهذيب 5 / 286، واللسان (حيا)]، أي: عن كل شئ حي في منزله مثل الهرة، فأنث الحي فقال: حية. والحوايا: المساطح، وهو أن يعمدوا إلى الصفا فيحوون له ترابا يحبس عليهم الماء. الواحدة: حوية. والحي: نقيض الميت. والوحى: السرعة.
معجم مقاییس اللغه – ابن فارس
وحى : الواو والحاء والحرف المعتلّ : أصلٌ يدلُّ على إلقاء عِلْم في إخفاء أو غيره إلى غيرك . فالوَحْيُ : الإشارة .
والوَحْي: الكتابُ والرِّسالة . وكلُّ ما ألقيتَه إلى غيرك حتّى عِلمَهُ فهو وَحيٌ كيف كان . وأوْحَى الله تعالى ووَحَى . قال :وَحَى لها القرارَ فاستقَرَّتِ وكلّ ما في باب الوحي فراجعٌ إلى هذا الأصل الذي ذكرناه . والوَحِيّ : السَّريع . والوَحَى : الصَّوت . والله أعلَم .
النهایه ابن اثیر – جلد پنجم – صفحه 160- باب الواو مع الحاء
(وحا ) ( ه ) في حديث أبى بكر " الوحا الوحا " أي السرعة السرعة ، ويمد ويقصر .
يقال : توحيت توحيا ، إذا أسرعت ، وهو منصوب على الاغراء بفعل مضمر .
ومنه الحديث " إذا أردت أمرا فتدبر عاقبته ، فإن كانت شرا فانته ، وإن كانت خيرا فتوحه " أي أسرع إليه .
والهاء للسكت .
( س ) وفى حديث الحارث الاعور " قال علقمة : قرأت القرآن في سنتين ، فقال الحارث : القرآن هين ، الوحى أشد منه " أراد بالقرآن القراءة ، وبالوحى الكتابة والخط .
يقال : وحيت الكتاب وحيا فأنا واح .
قال أبو موسى : كذا ذكره عبد الغافر .
وإنما المفهوم من كلام الحارث عند الاصحاب شئ تقوله الشيعة أنه أوحى إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم شئ فخص به أهل البيت .
والله أعلم .
وقد تكرر ذكر " الوحى " في الحديث .
ويقع على الكتابة ، والاشارة ، والرسالة ، والالهام ، والكلام الخفى .
يقال : وحيت إليه الكلام وأوحيت .
لسان العرب - ابن منظور
واژه وحی پیدا نشد
الصحاح العربیه – ابونصر اسماعیل بن حماد الجواهری
در این کتاب واژه وحی پیدا نشد
تاج العروس – محمد مرتضی الزبیدی- جلد 39 – باب الواو و الیاء
جمع آوری اطلاعات از غریب القرآن
از کتاب مفردات راغب اصفهانی – جلد پنجم – صفحه 427
اصل وحي همان اشارات سريع و سري است و براي در بر داشتن معني سرعت در اينکه واژه گفتهاند- امر وحي- و البته اينکه مفهوم در سخن و كلام است بصورت رمز و كنايه که گاهي به صداي مجرد و بدون تركيب است و با اشاره به بعضي از اعضاء و يا با نوشتن و كتابت باين معني آيه آنجاست که در مورد زكرياي پيامبر عليه السّلام خداوند ميفرمايد تعبير شده است.
فَخَرَجَ عَلي قَومِهِ مِنَ المِحرابِ فَأَوحي إِلَيهِم أَن سَبِّحُوا بُكرَةً وَ عَشِيًّا- مريم/ 11 که گفتهاند رمزي است ميان او و خداي تعالي يا تعبير شده و يا نوشته است و بر اينکه معاني آيه:
وَ كَذلِكَ جَعَلنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الإِنسِ وَ الجِنِّ يُوحِي بَعضُهُم إِلي بَعضٍ زُخرُفَ القَولِ غُرُوراً- الانعام/ 112 و آيه وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلي أَولِيائِهِم- الانعام/ 121 و اينکه معني همان وسوسهاي است که در آيه ديگر فرمود:مِن شَرِّ الوَسواسِ الخَنّاسِ- النّاس/ 4 و بنا بر سخن پيامبر عليه الصلاة و السلام «ان للشيطان لمة الخير» يعني همان زخرف القول- سخن خوش ظاهر که در آيه فوق بيان شد که گاهي شيطان وسوسهاش ظاهر نيكو و چيزي دارد که نتيجه آن غروري است که در انجام- دهنده آن وسوسهها بوجود ميآيد.
كلمه الهي و سخناني که مبدء آن خداوند است همان وحي است که به اولياء و پيامبرانش رسانيده ميشود و اينکه وحي گوناگون است چنانكه آيه زير دلالت بر آنها دارد.
وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلّا وَحياً ... بِإِذنِهِ ما يَشاءُ- الشوري/ 51 1- که يا بوسيله فرشتهاي ميرسد که آتش ديده ميشود و كلامش شنيده ميشود مانند وحي رساندن جبرئيل عليه السّلام به پيامبر صلّي اللّه عليه و اله در شكل معيني.
2- و يا با شنيدن كلامي از غير جبرئيل بدون ديدن صاحب صدا مانند شنيدن وحي که به حضرت موسي عليه السّلام سخن خداوند رسيد و موسي عليه السّلام شنيد.
3- و يا با الهام به قلب و جان چنانكه پيامبر صلّي اللّه عليه و اله فرمود: «ان روح القدس نفث في روعي».
4- و يا وحي بوسيله الهام مثل:
وَ أَوحَينا إِلي أُمِّ مُوسي أَن أَرضِعِيهِ- القصص/ 7 5- و يا با تسخير و غريزه و طبيعت موجودات مثل آيه در باره زنبور عسل که وَ أَوحي رَبُّكَ إِلَي النَّحلِ- النحل/ 68 6- و يا در رؤيا و خواب چنانكه پيامبر صلّي اللّه عليه و اله فرموده است که: (انقطعالوحي و بقيت المبشرات و رؤيا المؤمن، فالهام و التسخير و المنام». مبشرات يا مژدههاي خداوند براي مؤمنين يا الهام و يا در طبيعت و سرشت و يا در خواب خواهد بود. که در آيه فوق ما كانَ لِبَشَرٍ ... إِلّا وَحياً بعد از آن ميفرمايد أَو مِن وَراءِ حِجابٍ يا از پس سراي غيب و رساندن جبرئيل در شكل معيني که آيه زير دلالت بر آن دارد.
أَو يُرسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ- الشوري/ 51 و آيه وَ مَن أَظلَمُ مِمَّنِ افتَري عَلَي اللّهِ كَذِباً أَو قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَم يُوحَ إِلَيهِ شَيءٌ- الانعام/ 93 اينکه آيه اشاره به كساني دارد که ادعا ميكنند نوعي از وحي بآنها رسيده است بگونهاي که چيزي هم بآنها نرسيده و آيه:
وَ ما أَرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رَسُولٍ إِلّا نُوحِي إِلَيهِ- الانبياء/ 25 اينکه وحي عام است و همه انواع آنرا در بر ميگيرد براي اينكه شناخت وحدانيّت خداي تعالي و معرفت وجود عبادات او چيزي نيست که بهمان وحي خاص پيامبران اولي العزم بسنده شود بلكه بوسيله عقل و خرد و الهام نيز دانسته ميشود همانگونه که با شنيدن فهميده ميشود و هدف اينکه نيست که هشداري باشد بر اينكه ممكن نيست پيامبري وحدانيّت خداوند و واجب بودن پرستش او را نداند. در آيه فرمود:
وَ إِذ أَوحَيتُ إِلَي الحَوارِيِّينَ- و اينکه وحي بوسيله حضرت عيسي عليه السّلام است.
وَ أَوحَينا إِلَيهِم فِعلَ الخَيراتِ- الانبياء/ 73 و اينکه وحي مخصوص امتها بوسيله پيامبر عليه الصلاة و السلام است.
اتَّبِع ما أُوحِيَ إِلَيكَ مِن رَبِّكَ- الانعام/ 106 و آيه إِن أَتَّبِعُ إِلّا ما يُوحي إِلَيَّ- الانعام/ 50 و قُل إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثلُكُم يُوحي إِلَيَّ- الكهف/ 11 و وَ أَوحَينا إِلي مُوسي وَ أَخِيهِ- يونس/ 87 وحي به موسي عليه السّلام بواسطه جبرئيل بوده و وحي خداي تعالي به هارون بواسطه حضرت موسي و جبرئيل هر دو.
و آيه:إِذ يُوحِي رَبُّكَ إِلَي المَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُم- الانفال/ 12 اينکه وحي بواسطه لوح و قلم بوده چنانكه اينطور گفته شده.
و آيه: وَ أَوحي فِي كُلِّ سَماءٍ أَمرَها- فصلت/ 12 اگر وحي فقط به اهل آسمان باشد واژه- وحي- حذف ميشود چنانكه گوئي اوحي الي الملائكة زيرا اهل آسمان همان فرشتگانند مثل آيه:
إِذ يُوحِي رَبُّكَ إِلَي المَلائِكَةِ- الانفال/ 12 و اگر وحي به آسمان باشد که در نهاد آن وجود داشته و كساني که آسمان را موجودي غير زنده بدانند اينکه تعبير بيان ميشود.
و كساني که آسمان را داراي حيات ميدانند اينکه وحي به آسمان همان نطق و بيان است در آيه:
بِأَنَّ رَبَّكَ أَوحي لَها- الزلزال/ 5 آيهاي که نزديك بمعني اول است اينست که فرمود: وَ لا تَعجَل بِالقُرآنِ مِن قَبلِ أَن يُقضي إِلَيكَ وَحيُهُ- طه/ 114 که تشويقي است بر اينكه در شنيدن آن استوار و آماده باشد و از عجله و شتاب زدگي در گرفتن و فراگيري آن بپرهيزد.
مجمع البحرين: نوشته فخرالدين الطريحي – جلد 4 – صفحه 477
وح ى قوله تعالى: * (وأوحى ربك إلى النحل) * [ 16 / 68 ] أي ألهمها وقذف في قلبها وعلمها على وجه لا سبيل لاحد على الوقوف * (أن اتخذي) * هي المفسرة، لان الايحاء فيه معنى القول، وقرئ * (بيوتا) * بكسر الباء في جميع القرآن - كذا ذكره الشيخ أبو علي. قوله تعالى: * (فأوحى إلى عبده ما أوحى) * [ 53 / 10 ] الضمير لله وإن لم يجر له ذكر، لعدم الالتباس فيه، * (ما أوحى) * تفخيم للوحي، و " ما " مصدرية، ويجوز أن تكون موصولة. قيل: أوحى إليه أن الجنة محرمة على الانبياء حتى تدخلها، وعلى الامم حتى تدخلها أمتك. وقيل: معنى * (فأوحى إلى عبده ما أوحى) * من " الوحي " الاشارة لقوله تعالى: * (فأوحى إليهم أن سبحوه بكرة وعشيا) * [ 19 / 11 ]. وقيل: معنى أوحى إليهم: أومأ ورمز، وقيل كتب لهم بيده في الارض. قوله تعالى: * (وإذ أوحيت إلى الحواريين) * [ 5 / 111 ] اي ألقيت في قلوبهم، وقيل: أمرتهم، ومثله قوله تعالى: * (وأوحينا إلى أم موسى) * [ 28 / 7 ] وقيل: هي وحي إعلام لا إلهام، يدل عليه قوله تعالى: * (إنا رادوه إليك وجاعلوه من المرسلين) *. وأصله في لغة العرب إعلام في خفاء ولذلك صار الالهام يسمى وحيا. قوله تعالى: * (وإن الشياطين ليوحون إلى أوليائهم) * [ 6 / 121 ] أي ليوسوسون لاوليائهم من الكفار. قوله تعالى: * (وكذلك جعلنا لكل نبي عدوا شياطين الجن والانس يوحي بعضهم إلى بعض زخرف القول غرورا) * [ 6 / 112 ] قال المفسر: نصب * (عدوا) * على أحد وجهين: إما أن يكون مفعول * (جعلنا) * و * (شياطين) * بدل منه ومفسر له و * (عدوا) * بمعنى أعداء، وإما أن يكون مفعولا ثانيا على تقدير جعلنا شياطين الانس والجن أعداء. و * (غرورا) * نصب على المصدر من معنى الفعل المتقدم، لان في معنى الزخرف من القول معنى الغرور، فكأنه قال: يغرون غرورا، وقوله: * (يوحي) * أي يوسوس ويلقى خفية بعضهم إلى بعض، وقوله: * (زخرف القول) * أي المزين الذي يستحسن ظاهرا ولا حقيقة له ولا أصل، والمراد بشياطين الانس والجن مردة الكفار من الفريقين، وقيل: شياطين الانس الذين يغرونهم وشياطين الجن الذين من ولد إبليس. وعن بعض المفسرين عن ابن عباس أن إبليس جعل جنده فريقين فبعث فريقا منهم إلى الانس وفريقا إلى الجن، فشياطين الجن والانس أعداء الرسل والمؤمنين، فيلتقي شياطين الانس وشياطين الجن في كل حين فيقول بعضهم لبعض: أضللت صاحبي بكذا فأضل صاحبك بمثلها، فذلك معنى * (يوحي بعضهم إلى بعض) * [ مجمع البيان ج 2 ص 352]. وعن أبي جعفر (ع) أنه قال: " إن الشياطين يلقى بعضهم بعضا فيلقى إليه ما يغوى به الخلق حتى يتعلم بعضهم من بعض " [ البرهان ج 1 ص 549]. والوحي مصدر وحى إليه يحي من باب وعد، وأوحى له بالالف مثله، وجمعه " وحى " والاصل فعول مثل فلوس ثم غلب استعمال الوحي فيما يلقى إلى الايمان من عند الله. وفي القاموس: الوحي الاشارة والكتابة والمكتوب والرسالة والالهام والكلام الخفي وكلما ألقيته إلى غيرك - انتهى. و " الفرج الوحي " بتشديد الياء: السريع، ومثله " موت وحي " مثل سريع لفظا ومعنى، فعيل بمعنى فاعل، ومنه " ذكاة وحية " أي سريعة. و " الوحا الوحا " بالمد والقصر أي السرعة السرعة، وهو منصوب بفعل مضمر. واستوحيته: استصرخته.
جمع آوری اطلاعات از تفاسیر
تفسیر المیزان جلد 18 – سوره شورا – آیه 51
|
و مـا كـان لبـشـر ان يـكـلمـه اللّه الا وحـيـا او مـن وراء حـجـاب او يرسل رسولا فيوحى باذنه ما يشاء... |
در سابق در جلد دوم اين كتاب پيرامون معناى سخن گفتن خدا بحث كرديم ، و در آنجا گفتيم كـه اطـلاق لفـظ كـلام خـدا بـر قـرآن كـريـم كـه فـعـل خـاصـى از خدا است ، اطلاق حقيقى يا مجازى است ، و اين اطلاق به هر جور كه باشد در قـرآن كـريـم آمـده ، از آن جـمـله فـرمـوده : (يـا مـوسـى انـى اصـطـفـيـتـك عـلى النـاس بـرسـالاتـى و بـكلامى) و نيز فرموده (و كلم اللّه موسى تكليما) و وحيى هم كه انبياء (عليهم السلام ) از خداى تعالى مى گيرند، از مصاديق كلام است .
و بـنابراين ، ديگر جهت ندارد كه استثناء (الا وحيا)را استثنايى منقطع بگيريم ، چون وحـى و دو قـسـم بـعـد از آن يـعـنـى تـكـلم از وراء حـجـاب و ارسـال رسـول ، هر سه از مصاديق تكلم خداست - البته مصداق اعم از حقيقى و مجازى - پـس هـر سـه نـوع تـكـلمـى كـه در ايـن آيه ذكر شده ، يعنى وحى و تكلم از وراء حجاب و ارسال رسول ، نوعى از تكلم با بشر است.
و بنابراين كلمه (وحيا) با در نظر داشتن اينكه به گفته راغب به معناى اشاره سريع است ، مفعول مطلق نوعى است . و همچنين آن دو قسم ديگر در معناى مصدر نوعى است.
اقـسـام سـه گـانـه وحـى در آيـه شـريـفه (و ما كان لبشران يكلمه الله الاوحيا او من وراءحجاب او...)
و مـعـنـاى آيـه اين است كه : هيچ بشرى در اين مقام قرار نمى گيرد كه خدا با او تكلم كند بـه نـوعـى از انـواع تـكـلم مـگـر بـه يـكـى از ايـن سـه نـوع ، اول ايـنـكـه به نوعى به او وحى كند، دوم اينكه از وراء حجاب با او سخن گويد، و سوم اينكه رسولى بفرستد، و به اذن خود هر چه مى خواهد وحى كند.
نـكـتـه ديگرى كه در اين آيه هست اين است كه اين سه قسم را با كلمه او عطف به يكديگر كـرده ، و ظاهر اين كلمه آن است كه سه قسم مذكور با هم فرق دارند، و بايد هم همين طور باشد، چون مى بينيم دو قسم اخير را مقيد به قيدى كرده . يكى را مقيد به حجاب و ديگرى را بـه رسـول . ولى اولى را به هيچ قيدى مقيد ننموده . و ظاهر اين مقابله آن است كه مراد از قسم اول سخن گفتن خفى باشد، سخن گفتنى كه هيچ واسطه اى بين خدا و طرف مقابلش نـبـاشـد. و امـا دو قـسم ديگر به خاطر اين كه قيدى زائد در آن آمده كه يا حجاب است و يا رسـولى كـه به وى وحى مى شود، سخن گفتنى است كه با واسطه انجام مى شود. چيزى كـه هـسـت در يـكـى واسـطـه رسـول اسـت كـه وحى را از مبداء وحى گرفته به پيامبر مى رسـانـد، و در ديگرى آن واسطه حجاب است ، كه خودش رساننده وحى نيست ، ولى وحى از ماوراى آن صورت مى گيرد.
پـس تـا ايـنـجـا خـلاصـه گـفـتـار ايـن شـد كـه قـسـم سـوم ، يـعـنـى (اءو يـرسـل رسـولا فـى وحـى بـاذنـه مـا يـشـاء) عـبـارت اسـت از وحـى بـه تـوسـط رسـول - كـه همان فرشته وحى است - پيام خدا نخست به او داده مى شود و او هر چه را خـداى سـبـحـان اذن داده باشد به پيامبر وحى مى كند، همچنان كه قرآن كريم در اين باره فـرمـوده : (نـزل بـه الروح الامـيـن عـلى قـلبـك ) و نـيـز فـرمـوده : (قـل مـن كـان عـدوا لجـبـريـل فـانـه نـزله عـلى قـلبـك بـاذن اللّه ) و در عـيـن حال وحى كننده خداى سبحان است ، همچنان كه فرموده : (بما اوحينا اليك هذا القرآن ).
و امـا ايـنـكـه بـعـضـى از مـفـسـريـن گـفـتـه انـد: مـراد از رسـول در جـمـله (او يـرسـل رسـولا فـيـوحـى بـاذنـه مـا يـشـاء) رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله وسلّم ) است كه وحى را به مردم مى رساند، درست نيست ، زيـرا بـا جـمـله (يـوحـى ) نـمـى سـازد، چـون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) پيام خدا را به مردم ابلاغ مى كند نه وحى را، و معقول نيست كه تبليغ را وحى بخوانند.
و نـيز خلاصه گفتار اين شد كه قسم دوم از وحى ، يعنى (او من وراء حجاب )، وحى با واسـطـه اسـت ، و واسـطـه اش هـمان حجاب است . چيزى كه هست اين واسطه مانند واسطه در قـسم سوم خودش وحى نمى كند، بلكه تنها وحى از ماوراى آن آغاز مى شود، و آغاز شدنش را از كلمه (من ) كه براى ابتداء است استفاده مى كنيم.
و كلمه (وراء) در اينجا به معناى پشت نيست ، بلكه به معناى بيرون هر چيزى است كه مـحـيط به آن چيز است ، به شهادت كلام خداى تعالى كه مى فرمايد: (و اللّه من ورائهم محيط) و اين قسم تكلم (تكلم از ماوراى حجاب ) مانند تكلم خداى تعالى با موسى در كوه طـور اسـت كه در باره اش فرموده : (فلما اتيها نودى من شاطى الواد الايمن فى البقعه المـبـاركـه مـن الشـجـره ) و نـيز از همين قسم است وحى هايى كه در عالم رؤ يا به انبياء (عليهم السلام ) مى شده.
و قـسـم اول از تـكلم تكلمى است كه خداى تعالى با پيامبر اسلام (صلّى اللّه عليه و آله وسـلّم ) و بـدون واسـطـه جـبـرئيـل مـى كـرد كـه در آن نـه رسول ملكى ، يعنى جبرئيل ، واسطه بود، و نه هيچ گونه حجابى كه فرض شود.
و چـون وحـى در تمامى اين اقسام مختلف منتسب به خداى تعالى است ، لذا مى توان وحى را بطور مطلق به خداى تعالى نسبت داد و مستند به او كرد. ساده تر بگويم : مى توان در هـر سـه قـسـم از وحى گفت خدا چنين وحى كرده ، بدون قيدى كه معين كند منظور كدام يك از اقـسـام وحى است . و به همين عنايت است كه تمامى اقسام وحى در كلام خداى تعالى به خدا مـسـتـنـد شده ، و فرموده : (انا اوحينا اليك كما اوحينا الى نوح و النبيين من بعده ) و نيز فرموده : (و ما ارسلنا من قبلك الا رجالا نوحى اليهم ).
ايـن مـطـالب كـه در تفسير آيه مورد بحث آورديم ، مطالبى بود كه با كمك سياق از آيه استفاده نموديم ، ولى مفسرين در تفسير آن بحث هايى دامنه دار و مشاجره هاى طولانى كرده اند كه ما از اشتغال به گفتگوى در باره آن صرفنظر كرديم ، و خواننده خود مى تواند به تفاسير مفصل مراجعه نمايد.
اشاره به وجه تعليل نزول وحى از جانب خداوند به اينكه او (على حكيم ) است
(انـه عـلى حـكـيـم ) - ايـن جـمـله تعليلى است براى مضمون آيه شريفه ، مى فرمايد خـداى تـعـالى به خاطر علو مقامى كه از خلق و نظام حاكم در آن دارد، بزرگتر از آن است كـه مـانـنـد خلق كه با هم گفتگو مى كنند با خلق خود گفتگو كند، و به خاطر علو مقامش و حـكـمتش راه وحى را براى سخن گفتن با خلق اختيار كرده و اين بدان جهت است كه هدايت هر نـوعـى از مـخـلوقـات بـه سـوى سـعـادت خـاص خودش كار خدا است ، همانطور كه خودش فرموده : (الذى اعطى كل شى ء خلقه ثم هدى ) و نيز فرموده : (و على اللّه قصد) و سـعـادت انـسان كه راه سعادت خود را به وسيله علم و شعور طى مى كند اين است كه سعادت او را به او اعلام بدارد و او را به سنتى كه خود در زندگى انسانها جارى مى كند راهـنـمـايـى فـرمـايـد، تـا انـسـانـهـا بـه آن بـرسـنـد، و در ايـن راهـنـمـايـى تـنـها دلالت عـقـل كـافـى نيست ، چون عقل همان طور كه گاهى راه را نشان مى دهد، گاهى هم به خطا مى رود، و به همين جهت خداى سب حان طريق وحى را برگزيد كه از هر خطايى مصون است . و مـا در بـيـان ايـن حـجـت در چـنـد جـا از ايـن كـتـاب بـحـث مفصل كرده ايم .
تفسیر مجمع البیان – جلد 25 ترجمه – آیه 51 سوره شوری
پديده وحى و رسالت
در آيات گذشته ضمن بحث هاى گوناگون عقيدتى و اجتماعى و اخلاقى و انسانى، از نعمت هاى بى شمار خدا سختى به ميان آمد، اينك در آيات پايانى اين سوره مباركه در ترسيم پديده وحى و رسالت يا بزرگترين و پرشكوه ترين نعمت خدا به انسان ها مى فرمايد:
وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا
هيچ انسانى را نرسد كه خدا با او سخن گويد مگر از راه وحى و الهام نمودن و افكندن پيام بر گستره قلب او؛ درست همان گونه كه ذات پاك و بى همتاى او بر قلب پيامبرش داود وحى فرستاد و او پيام خدا را در «زبور» نوشت.
أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ
يا از فراسوى پرده و حجابى با او سخن مى گويد، درست بسان موسى كه خدا از فراسوى حجاب با او سخن گفت و او بى آنكه كسى را ببيند پيام خدا را شنيد.
أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا
يا از راه فرستادن فرستاده اى كه پيام او را به پيامبرش برساند.
"مجاهد" مى گويد: يا فرستاده اى همچون جبرئيل را به سوى پيامبرش محمد(ص) مى فرستد تا پيام خدا را به او برساند.
به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه: هيچ انسانى را نرسد كه خدا با او سخن گويد، مگر آن گونه كه با بندگان برگزيده اش سخن مى گويد و بدان وسيله فرمانها و هشدارهايش را براى فرمانبردارى بندگان و دورى جستن آنان از گناه و ستم و نافرمانى خدا، از راه الهام قلبى و افكندن پيام و مفهوم آن بر دل پيامبران، يا از راه دريافت پيام در عالم خواب به وسيله پيامبر و از راه فرستادن فرشته وحى و رساندن پيام آسمانى به او، به آگاهى پيامبرانش مى رساند.
در فرهنگ قرآن از اين راه هاى رساندن پيام يا سخن گفتن خدا با بندگان به «وحى» تعبير شده است، چرا كه واژه «وحى» در قاموس واژه شناسان به مفهوم اشاره سريع و چيزى همانند آن است كه بدون به كار رفتن لفظ و واژه اى صريح و عريان، پيام را بر دل مى افكند؛ و يا از فراسوى حجاب اين بيان و پيام طنين افكن مى گردد و به گوش انسان مورد نظر مى رسد، امّا از ديگران نهان مى ماند، درست همانند سخن گفتن خدا با موسى كه تنها او سخن آفريدگار هستى را مى شنيد، امّا براى ديگران نهانى بود و يا همانند سخن گفتن دگرباره خدا با موسى كه به خواست او، هم موسى پيام خدا را از فراسوى حجاب مى شنيد و هم هفتاد تن از برگزيدگان بنى اسرائيل، امّا براى ديگران نهان بود.
پاره اى برآنند كه خدا آن جايگاه و پديده اى را كه سخن و پيام خود را در آن آفريده و از آنجا به گوش بندگان برگزيده اش مى رساند، آن وسيله و آن مكان را از آنان نهان مى دارد؛ به گونه اى كه آنان سخنى را به روشنى و رسايى مى شنيدند، امّا نمى دانستند از كجا مى شنوند، چرا كه سخن، پديده اى است عرضى كه جز به وسيله جسم نمى تواند در خارج پديدار گردد.
نكته ديگر در اين مورد اين است كه سخن گفتن از فراسوى پرده و حجاب را نبايد چنين پنداشت كه ذات پاك و بى همتاى خدا در آنجا قرار گرفته و از پشت پرده اى با پيامبرش سخن مى گويد، نه، هرگز؛ چرا كه حجاب و پرده جز در مورد اجسام محدود مفهومى ندارد و ما مى دانيم كه ذات پاك او نه جسم است و نه محدود.
منظور از سومين راه سخن گفتن خدا با انسان هاى برگزيده يا
أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ
اين است كه ذات بى همتاى او فرشتگان را با كتابها و پيام هايش به سوى پيامبران خود مى فرستد تا از سوى او آنها را به آن بندگان برگزيده برسانند؛ و اين نيز نوعى سخن گفتن خدا با آنان است كه به طور غيرمستقيم با آنان سخن مى گويد و فرمانها و هشدارهايش را به آنان مى رساند تا آنان آنها را به بندگانش باز گويند.
گفتنى است كه اين مفهوم از «وحى» كه خدا با كتاب و يا پيام با پيامبران سخن گويد و با صراحت پيام خود را به آنان برساند چيزى غير از آن است كه پيشتر به وسيله پاره اى در مفهوم آمد.
«زجاج» در اين مورد مى گويد: مفهوم آيه مورد بحث اين است كه خداى فرزانه از سه راه با بندگان برگزيده اش سخن مى گويد:
1- از راه الهام و افكندن پيام خود بر قلب پاك آنان،
2- از راه آفرينش واژه ها براى بيان مفاهيم، يا از فراسوى حجاب، همان گونه كه در باره موسى آمده است.
3- و ديگر با فرستادن فرشته وحى به سوى آنان تا پيام و سخن خدا را به آن بندگان برگزيده اش برسانند.
إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
چرا كه او بلندمرتبه و فرزانه است.
آرى، او والاتر و پرشكوه تر از آن است كه با چشم مادّى ديده شود و در تدبير همه امور و شئون حكيم و فرزانه است.
نتیجه گیری
وحی در لغت به معانی مختلفی آمده است از جمله : اشارت ، کتابت ، نوشته ، رساله ، پیام ، سخن پوشیده ، اعلام در خفا ، شتاب و عجله و هر چه از کلام یا نوشته یا پیغام یا اشاره که به دیگری به دور از توجه دیگران القا و تفهیم شود وحی گفته می شود.
واژه وحی در قرآن به چهار معنا آمده است :
1- اشاره پنهانی : که همان معنای لغوی است . چنانکه درباره زکریا علیه السلام در قرآن می خوانیم : فخرج علی قومه من المحراب فاوحی الیهم ان سبحوا بکرة و عشیا، او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد و با اشاره به آنان گفت : به شکرانه این موهبت صبح و شام خدا را تسبیح کنید .
2- هدایت غریزی : یعنی رهنمودهای طبیعی که در نهاد تمام موجودات به ودیعت نهاده شده است . هر موجودی اعم از جماد ، نبات ، حیوان و انسان ، به طورغریزی راه بقا و تداوم حیات خود را می داند . از این هدایت طبیعی با نام وحی درقرآن یاد شده است: و اوحی ربک الی النحل ان اتخذی من الجبال بیوتا و من الشجر و مما یعرشون ثم کلی من کل الثمرات فاسلکی سبل ربک ذللا ... ، پروردگارت به زنبور عسل وحی نمود که از کوه و درخت و داربست هایی که مردم می سازند ، خانه هایی درست کن ، سپس از همه میوه ها بخور و راه های پروردگارت را به راحتی بپوی .
3-الهام ( سروش غیبی ) : گاه انسان پیامی را دریافت می دارد که منشا آن را نمی داند . به ویژه در حالت اضطرار که گمان می برد راه به جایی ندارد. قرآن درباره مادر موسی علیه السلام می فرماید :
و اوحینا الی ام موسی ان ارضعیه فاذا خفت علیه فالقیه فی الیم و لا تخافی و لا تحزنی انا رآدوه الیک و جاعلوه من المرسلین. و لقد مننا علیک مرة اخری اذ اوحینا الی امک مایوحی ان اقذ فیه فی التابوت فاقذ فیه فی الیم فلیلقه الیم بالساحل یاخذه عدو لی و عدوله ... فرجعناک الی امک کی تقر عینها و لا تحزن ....
بر پایه این آیات ، موقعی که موسی تولد یافت ، مادرش نگران حال او شد . ناگهان بارقه ای در خاطرش گذشت که با توکل بر خدا او را شیر دهد . هر گاه احساس خطرکرد او را در صندوقی چوبین قرار داده بر روی آب رها کند . و نیز بر خاطرش گذشت که طفل به او باز می گردد و هرگز نباید اندوهناک باشد ، زیرا بر خدا اعتماد کرده و طفل را به دست او سپرده است . این ها خاطره هایی بود که بر اندیشه مادر موسی گذر کرد و بارقه امیدی بود که در دل او درخشیدن گرفت . این گونه خاطره های روشن کننده راه و نجات دهنده از بیم و هراس ، الهام رحمانی و عنایت ربانی است که درمواقع ضرورت به یاری بندگان صالح می آید .
قرآن وحی را به معنای وسوسه های شیطان نیز به کار برده است ، و کذلک جعلنا لکل نبی عدوا شیاطین الانس و الجن یوحی بعضهم الی بعض زخرف القول غرورا ... و ان الشیاطین لیوحون الی اولیائهم لیجادلوکم ... این گونه وحی شیطانی همان است که در سوره ناس آمده : من شر الوسواس الخناس ، الذی یوسوس فی صدور الناس ، من الجنة و الناس.
4- وحی رسالی : وحی بدین معنا شاخصه نبوت است و در قرآن بیش از هفتاد بار از آن یاد شده است : و کذلک اوحینا الیک قرآنا عربیا لتنذر ام القری و من حولها.
اقسام وحی رسالی
مطابق قرآن وحی رسالی سه گونه است :
و ما کان لبشر ان یکلمه الله الا وحیا او من وراء حجاب او یرسل رسولا فیوحی باذنه ما یشاء انه علی حکیم ، و کذلک اوحینا الیک روحا من امرنا.
1- وحی مستقیم : القای مستقیم وحی و بدون واسطه بر قلب پیامبر است .
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این باره می گوید : « ان روح القدسینفث فی روعی » . یعنی : روح القدس بر درون من می دمد.
2- خلق صوت : با رسیدن وحی به گوش پیامبر به گونه ای که کسی جز او نشنود .
این گونه شنیدن صوت و ندیدن صاحب صوت مانند آن است که کسی از پس پرده سخن می گوید ، و به همین علت با تعبیر « او من وراء حجاب » از آن یاد شده است .
وحی بر حضرت موسی علیه السلام به ویژه در کوه طور چنین بود و نیز وحی بر پیامبراسلام صلی الله علیه و آله در لیلة المعراج به همین گونه انجام گرفت .
3- القای وحی به وسیله فرشته : جبرئیل پیام الهی را بر روان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرود می آورد ، چنانکه در قرآن آمده است : نزل به الروح الامین علی قلبک... و فانه نزله علی قلبک.
منابع
كتاب العين: نوشته خليل بن احمد فراهيدي دو جلد
معجم مقاييس اللغه: نوشته احمد بن فارس 2 جلد
النهايه في غريب الحديث و الاثر: نوشته محمد الجزري (ابن الاثير) 5 جلد
تاج العروس: نوشته محمد مرتضي الزبيدي 26 جلد
لسان العرب : نوشته ابن منظور 15 جلد
الصحاح (تاج اللغه و صحاح العربيه): نوشته ابي نصر اسماعيل بن حماد الجوهري 2 جلد
مفردات القرآن: نوشته علامه راغب اصفهاني در 2 جلد
مجمع البحرين: نوشته فخرالدين الطريحي در 6 جلد
تفسیر المیزان : علامه طباطبایی
تفسیر مجمع البیان: علامه طبرسی
اینجا کلاس درسی ست برای آموختن ییرامون قرآن و حدیث